- een column van peter bügel
Economen denken niet alleen dat mensen rationele
keuzen maken. Ze denken ook dat mensen niets liever doen. Dat economen zijn
doorgedrongen in het beleid van onze gezondheidszorg is een ramp. Ten
diepste komt dat omdat hun mensbeeld onjuist is. In de eerste plaats zijn
mensen niet rationeel. Mensen zijn geen machines maar dieren. Hun gedrag
wordt grotendeels gestuurd vanuit het limbische systeem. Daar zetelt ons
gevoelsleven. Gevoelens zijn allesbehalve rationeel.
Maar eigenlijk is het nog erger. Er zijn eigenlijk geen psychologen te
bekennen die van mening zijn dat we een vrije wil hebben. Bij een groot
aantal experimenten is herhaaldelijk aangetoond dat er al voorbereidende
hersenactiviteit kan worden gesignaleerd, voordat de persoon zich bewust is
dat hij een bepaalde handeling zal gaan verrichten. Daarbij hoort het
fenomeen dat mensen achteraf de motieven verzinnen voor hun handelen. Het
lijkt op de proefpersoon die een posthypnotische suggestie heeft gekregen
waarvan hij zich niet bewust is. Die luidt dat hij de volgende dag bij het
diner moet opstaan en zijn broek uittrekken. Als hij dat doet vraagt zijn
vrouw natuurlijk hoe hij daar bij komt. Hij antwoordt dan bijvoorbeeld dat
hij er op gemorst heeft en dat de broek beter direct in de wasmand kan.
Dan het idee dat mensen het leuk vinden
afgewogen keuzen te maken. Nu bestaan er inderdaad mensen die pas een
beslissing lijken te nemen nadat ze zoveel mogelijk alternatieven bekeken
hebben. Deze zogenaamde "optimizers" kopen alleen in de uitverkoop en niet
nadat ze alle relevante winkels bezocht hebben. Negentig procent van de
populatie bestaat echter uit "satisfizers". Mensen die tevreden zijn met
keuzen die hen goed genoeg toeschijnen. Maar zelfs die tien procent
optimizers gaan niet uren lang op internet surfen om het beste ziekenhuis te
vinden wanneer ze een staaroperatie behoeven. Verder hoort bij rationeel
beslissen inzicht in de statistiek. Dat is een vrijwel niet voorkomende
eigenschap. Wanneer je vrouwen vraagt of ze hun kind zouden laten screenen
op een aandoening waarop de kans 1 op 90.000 is
dan is een grote meerderheid daartoe bereid. Wanneer je hen uitlegt dat de
kans op een dodelijk verkeersongeluk op weg naar het ziekenhuis groter is,
verandert dat niets aan hun besluit.
Keuzen in de zorg, kortom, kunnen beter niet door patiënten gemaakt worden.
(Deze column van Peter Bügel verscheen eerder in
het blad G van de GGZ)