Het Zwitserse kanton Neuchâtel schrijft regelmatig een prijsvraag uit voor de Neuchatel Photographic Survey, waarbij winnaars in vorige edities onder meer de Ligne de Fond in kaart brachten, een verdwenen treinroute, het aangelegde landschap in het kanton en de vegetatie in het kanton, drie interessante projecten die in niets lijken op het verrassende project waar de jury in 2024 voor koos, namelijk dat van Laurence Rasti, die de gevangeniswereld fotografisch in kaart wou brengen.

Dat leverde een intrigerend, prachtig vormgegeven boek op dat heel wat mensen in het kanton aan het denken zal hebben gezet, en dat een zeer breed publiek buiten dat Zwitserse kanton verdient, want Rasti duikt diep in de wereld van de gevangenis en stelt pijnlijke vragen, terwijl haar fotografische aanpak verre van conventioneel te noemen is.

Zo had ze interviews met een aantal kortgestrafte gevangenen (ze had gekozen voor een gevangenis voor kortgestraften, waarover zometeen meer) die ze ook allemaal een pinhole camera gaf om foto’s te maken. De gevangenis had heel wat beperkingen, zo kon ze er niet zomaar met haar apparatuur naar binnen lopen en konden de pinholecamera’s bijvoorbeeld niet met tape in elkaar gezet worden, wat nog een heel gepuzzel en geknutsel in de donkere kamer betekende voordat die cameraatjes de gevangenis in konden.

Rasti begint met wat essentiële vragen, zoals “voor wie worden de gevangenissen eigenlijk gebouwd?” En wat is de bedoeling? Ze noemt dan vier zaken: ontmoedigen, straffen, onschadelijk maken van gevaarlijke mensen, en rehabilitatie. Ze concludeert dat de meeste specialisten zeggen dat alleen het straffen wellicht lukt, maar dat de gevangenissen op alle andere gebieden falen.

Wie worden er opgesloten? Zoals de meeste mensen er tegenaan kijken (en dat beeld wordt gevoed door films, tv-series en nieuwsberichten) gaat het om oneerlijke, gewelddadige, gevaarlijke mensen.

De praktijk ziet er heel anders uit. In Zwitserland (en dat zal in Nederland niet heel veel anders zijn, vermoed ik) leidt 75 procent van de veroordelingen tot een straf korter dan zes maanden. Slechts 7 procent van de mensen die worden vrijgelaten heeft meer dan anderhalf jaar in de gevangenis gezeten. Dat betekent dat de overgrote meerderheid van onze gevangenisbevolking daar zit voor kleine overtredingen. Maar het stigma dat ze altijd mee zullen dragen is dat van de oneerlijke, gewelddadige, gevaarlijke bajesklant.

En dan gaat het ook nog eens om twee sociale groepen die in gevangenissen oververtegenwoordigd zijn – de armste laag van de bevolking, en de zogenaamde ongewenste immigranten. Als je dan ook nog weet dat het meestal gaat om mensen die uit voormalige koloniën kwamen is het extra zuur om juist deze groep zo snel gecriminaliseerd te zien.

Corruptie en witwassen kun je vrijwel ongestraft blijven doen, overal ter wereld, maar als je geen geld hebt kom je dubbel in de problemen – een verkeersboete die je niet kunt betalen? Een korte celstraf ligt al snel op de loer, en dan zit je een paar maanden in de cel en moet je daar, terwijl je dan helemaal geen inkomen meer hebt, alles zelf betalen. Tv kijken, een sigaret, tandpasta? Alles. Easti heeft ook pagina’s met foto’s van handelswaar die in gevangenis van hand tot hand gaat, van flesjes jus d’orange tot pakjes soep en chocola. Maar de partner, als je die hebt, komt dan financieel ook nog eens in de problemen.

Ik stip hier maar een paar zaken aan die Rasti in haar indrukwekkende boek benoemt en laat zien, want er is bijna geen beginnen aan om alles op te noemen waar je boos en verontwaardigd van wordt als je dit boek helemaal doorneemt. De gevangenen die meewerkten via interviews en foto’s noemt Rasti alleen bij intitaal, omdat ze die mensen niet nog meer wil stigmatiseren. En als je het boek gelezen hebt begrijp je precies waarom die mensen anoniem moeten blijven.

Het boek is tweetalig, Frans en Engels, dus voor een breed publiek toegankelijk. Lees dat boek!

• Laurence Rasti met A; D; G; L; M; N; T, Z – Un Mur Comme Horizon / Walls as Horizon – Scheidegger & Spiess – hardcover – € 50.-
• Bestel het boek hier bij een bekende webwinkel: Wall as Horizon