In 2026 is het 75 jaar geleden dat zo’n drieduizend Molukkers, KNIL-militairen en hun gezinnen, in Kamp Westerbork werden ondergebracht voor wat een tijdelijk verblijf zou moeten zijn, maar dat zoals we inmiddels weten veel langer zou duren. De laatste gezinnen vertrokken pas in 1971 uit Schattenberg, zoals het voormalige Kamp Westerbork inmiddels was gaan heten.

In 1951 kwamen in totaal ongeveer dertienduizend Molukkers naar Nederland, met twaalf overtochten. Ik kan me het verhaal van mijn broer Ruud maar al te goed herinneren, die ten tijde van de bezettingen in Smilde, met zijn zwager en diens Molukse vrouw in Kamp Vught op bezoek ging, waar net als in Westerbork ook Molukkers waren ondergebracht. Het schokkende was hoe daar de geschiedenis op een vreemde manier samenkwam, want onze grootvader heeft in de Tweede Wereldoorlog een jaar in datzelfde Kamp Vught gezeten omdat hij Joden over de grens had gesmokkeld.

Maria Austria, Joodse fotografe die de holocaust overleefde door onder te duiken, bezocht Schattenberg in april 1952, toen de Molukkers dus een jaar in hun nieuwe dorp woonden, om het Molukse orkest te fotograferen. In de barakken waar nu de Molukkers woonden hadden in de oorlog haar zus, moeder en broer vastgezeten. Zij overleefden de oorlog niet. De drie dochtertjes van haar broer overleefden de oorlog wel, net als haar zus Lisbeth.

Ze maakte tijdens haar bezoek 31 foto’s, bijna drie filmrolletjes vol. Naast het orkest werden ook de kinderen gefotografeerd die om het orkest heendraaiden en die graag op de foto wilden.
Aan de hand van die foto’s van Maria Austria, die lang in het archief hadden liggen sluimeren, ging Herinneringskamp Westerbork in 2025 op zoek naar de mensen die op de foto’s te zien zijn. Dat leverde veel reacties op en een verhaal over de eenjarige Otto en zijn broer Willem Wairata.  Otto is het jongetje in het wit dat door zijn broertje wordt vastgehouden. Otto stierf toen hij acht was door de erbarmelijke omstandigheden in Schattenberg, net als meer dan zestig andere kinderen.

In de tentoonstelling Maria Austria was hier, die in het museum van Herinneringscentram Kamp Westerbork te zien is kun je de geschiedenis van de twee families zien, die van Maria Austria (de familie Oestreicher) en die van Otto (de familie Wairata, afkomstig van het Molukse eiland Ceram).

De tentoonstelling werd geopend door de directeur van Herinneringscentraum Kamp Westerbork, Bertien Minco, die in gesprek ging met de makers van de tentoonstelling, Jeroen de Vries en Austria-biograaf Martien Frijns, over de totstandkoming van Maria Austria was hier; Augustinus Tuparia en Pierre Wairata – die allebei in Schattenberg gewoond hebben en daar op een tamelijk lakonieke maar tegelijk verbijsterende manier over konden vertellen (“de dokter was er voor als het trauma van vader weer opspeelde, en als je je moest wassen liepen de ratten tussen je benen door” en veel meer van dergelijke voorbeelden) – en Roosje Klap, directeur van Noorderlicht, over fotografie en beeldcultuur
als instrument om de erfenissen van het koloniale verleden te ontrafelen en over de “female gaze”, de vrouwelijke blik van Maria Austria.

Daarna was er tijd om de tentoonstelling te bekijken, en daar maakten met name veel oud-bewoners gebruik van, en daar ontstonden dan ook gesprekken van herkenning – hee, dit ben jij!, en weet je dat nog? En als een oud-bewoner dan op de foto wordt gezet met zijn jongere zelf is de cirkel even helemaal rond – fotografen maken dan het plaatje even helemaal compleet.