Toen ik in een psychiatrische inrichting ging werken kreeg ik het vak psychologie. Dat leek alleen maar over afwijkingen en abnormaliteiten te gaan. Ik vroeg me af of er ooit onderzocht was wat normaal was. Wanneer is een mens psychisch gezond? Dat lijkt me een legitieme vraag, maar daar ging psychologie helemaal niet over. Hoe kon het dan dat men wel wist wat abnormaal en afwijkend is, dat wil zeggen wanneer een mens psychische problemen heeft, terwijl psychische gezondheid helemaal nooit gedefinieerd werd? Er zullen niet veel mensen zijn die zichzelf honderd procent normaal vinden. Althans, ik ben nog nooit iemand tegengekomen die zichzelf als zodanig zag. In de tijd dat ik in de psychiatrie werkte was er een populair affiche waarop de retorische vraag werd gesteld: ‘Ooit een normaal mens ontmoet? En? Beviel het?’

Een normaal mens bestaat net zo min als een gemiddelde mens en wordt er ook vaak mee verward. Maar als er geen normale mensen bestaan dan is abnormaliteit de norm en zijn abnormale mensen dus normaal. Maar als abnormale mensen normaal zijn dan zijn ze niet abnormaal. Als er geen normaal mens is, kan ook niemand van die normale mens afwijken.

Er zijn maar weinig vrouwen die tevreden zijn met hun uiterlijk. Er is altijd wel iets dat ze raar aan zichzelf vinden. Dat lijkt vooral zo te zijn als het vrouwen betreft die door anderen juist als de norm voor mooi worden gezien. Dat zijn juist de vrouwen die zich het gretigst laten verbouwen, uit angst niet (meer) aan die norm te voldoen.

Feitelijk wijkt alles af van wat normaal gevonden wordt omdat er geen norm is die normaal van abnormaal scheidt. Iedereen voelt zich abnormaal juist omdat er geen definitie van ‘normaal’ bestaat. Ben je een beetje druk dan ben je abnormaal. Ben je heel erg rustig, dan ben je abnormaal. Ben je niet rustig en ook niet druk dan ben je abnormaal. Ik blijf me afvragen waar de normale mensen zijn van wie wij abnormalen afwijken.

Ik heb een donkerbruin vermoeden dat ze niet bestaan. Abnormalen wijken niet af van normale mensen maar van elkaar. De ene abnormale is de andere niet. Ik heb nog nooit een normaal mens ontmoet. U wel?

Maar ben je, als je afwijkt en abnormaal bent ook psychisch of anderszins gestoord? Als het antwoord ja is, dan is de hele mensheid gestoord. Dan zijn alle mensen bij wie een stoornis wordt gediagnosticeerd gestoord, maar dan zijn ook diegenen die die diagnoses maken gestoord. Is dat erg? Ja, dat is erg, tenminste als we door onszelf als ‘gestoord’ te zien ook gaan denken dat we daar iets aan zouden moeten doen; pilletjes slikken bijvoorbeeld.

Sunny Bergman schreef in de VPRO-gids (maart 2016): ‘De bandbreedte voor ‘normaal gedrag’ wordt smaller. Steeds meer menselijke gedragingen worden door de moderne psychiatrie – hand in hand met de farmaceutische industrie – als afwijkend gekwalificeerd en behandeld met medicatie. (…) Hoe definiëren we normaliteit, als volgens het moderne handboek van de psychiatrie bijna de helft van de Nederlanders (op een gegeven moment in het leven) ‘niet normaal’ is? Binnen westerse psychiatrische modellen bestaat een neiging om zogenaamd afwijkend gedrag identiteitsbepalend te laten zijn. Een buurmeisje zei ooit tegen me: ‘Ik ben een PPD – NOS’er.’ PPD -NOS staat voor Pervasive Development Disorder Not Otherwise Specified. Het kind zei dus: ik ben een men-weet-het-niet-precies-maar-er-is-in-ieder-geval-iets-stevig-met-me-mis-kind.’

in de vriendenkring van mijn zoon zitten opvallend veel jongens die pillen slikken omdat ze zich moeilijk kunnen concentreren (op schooltaken, maar als het over iets gaat dat hen echt interesseert kunnen ze het wel) of omdat ze te druk zouden zijn, terwijl ze, vergeleken met een neef van mij die echt stuiterend door het leven ging, de rust zelve zijn. Dertig jaar geleden was een autist iemand die totaal geen contact met zijn of haar medemensen kon maken, Je kon zo iemand herkennen doordat diegene in een hoekje in elkaar gekropen zichzelf heen en weer zat te wiegen. Nu heb je ‘autisten’ die je met sprankelende ogen aankijken en welbespraakt hun autisme met je communiceren. Er schijnen zelfs al ‘verborgen’ autisten rond te lopen, vooral meisjes, die hun autisme door hun sociale vaardigheden ‘verborgen’ weten te houden (alsof autisme zich niet juist kenmerkt door een gebrek aan sociale vaardigheden). Als de definitie van ‘autisme’ nog een stukje opschuift, dan is iedereen als ‘autistisch’ te definiëren. Dan zullen we wel een nieuwe naam moeten verzinnen voor diegenen die dertig jaar geleden nog exclusief als ‘autist’ werden bestempeld.

Overigens wil ik niet beweren dat er geen mensen bestaan met (psychische) problemen, die wel degelijk gebaat zijn bij het slikken van medicijnen en het ondergaan van therapieën. Sommige mensen zijn, om wat voor een reden dan ook, niet in staat om zonder hulp in de maatschappij te overleven.

Toen ik jong was accepteerden we sommige verschillen tussen mensen onderling gewoon. Iedereen was anders, zag er anders uit, deed anders en had een andere geur. Dat werd door niemand echt een probleem gevonden. Iemand werd pas een autist genoemd als er werkelijk geen enkel contact met hem of haar te maken viel en mensen die nu ‘asperger’ heten te zijn vonden we toen hooguit excentriek, maar absoluut niet abnormaal. Mensen zagen er ook veel verschillender uit. Gebitscorrecties en lichaamsverbouwingen waren ongelofelijk zeldzaam. Dus als je een ‘paardengebit’ had, dan had je dat en dan deed je het daarmee, net zoals met flaporen, wallen onder de ogen en al die eigenaardigheden die mensen ten opzichte van elkaar deden verschillen. Er jonger uit willen zien dan je was werd belachelijk gevonden. Overigens werden toen mensen abnormaal gevonden waarvan de meeste mensen dat nu niet meer vinden. Homoseksuelen werden toen nauwelijks getolereerd en zeker niet als normaal geaccepteerd. En als je niet dronk of rookte, vond men je ook maar een rare. Ook als je de pech had het syndroom van Down te hebben, werd je, alleen al daarom, in een inrichting opgesloten.

Mensen zijn steeds meer zaken die vroeger als afwijkend werden gezien normaal gaan vinden, maar gek genoeg zijn ze banger dan ooit om van elkaar af te wijken. Om zelf niet te voldoen. Maar waaraan een mens in de huidige maatschappij zou moeten voldoen, is niet echt duidelijk. Daarbij komt dat veranderingen zo snel gaan dat de maatschappij, op het moment dat je je daaraan hebt aangepast, niet meer dezelfde is als die maatschappij waaraan je je hebt aangepast. De snelheid waarmee de maatschappij verandert, is feitelijk niet normaal. Maar als je je daar niet aan weet aan te passen, word jij abnormaal gevonden, niet de maatschappij. Het is om gek van te worden.

De dwang om normaal te zijn is eigenlijk abnormaal. Ik ben niet normaal. Ik ben ook nooit normaal geweest en ik zal ook nooit normaal zijn. Dat komt omdat er geen definitie is van wat normaal is. Niemand kan je vertellen hoe je normaal kunt zijn. Maar feitelijk gaat het daar ook helemaal niet om. Wat belangrijk is, is of je in staat bent om een bevredigend bestaan te hebben. Of je de levenskunst goed kunt beoefenen, zeg maar. Hoe abnormaal je ook bent, als je dat kunt is er niets aan de hand. Misschien is het zelfs wel zo dat je, om de levenskunst optimaal te kunnen beoefenen, wel abnormaal moet zijn. De essentie van het beoefenen van de levenskunst is immers dat je optimaal jezelf kunt zijn. Dat je vrede hebt met wie je bent. Mijn oudoom Pauli was nogal abnormaal. Hij was, door zijn suikerziekte, een groot deel van zijn lichaam kwijtgeraakt, doordat er elke keer weer een stukje geamputeerd moest worden. Hij accepteerde dat blijmoedig, omdat hij het bestaan liefhad, hoe dat bestaan zich ook ontwikkelde. Dat is bijzonder, niet normaal. Maar ondanks het feit dat hij niet normaal was, was mijn oudoom Pauli geestelijk volledig gezond. Het is beter om dat soort abnormaliteit na te streven dan te proberen om normaal te zijn.

Authenticiteit is belangrijker dan aanpassingsvermogen. Als je je aan probeert te passen aan die vage norm van normaliteit, dan zul je jezelf nooit vinden voldoen en ben je dus ook nooit tevreden met jezelf.

Pas als je af durft te wijken ben je in staat om op jezelf te gaan lijken.